नेपाली राजनीतिको नयाँ अध्याय: सहकार्यको अवसर कि द्वन्द्वको जोखिम?

नेपाली राजनीतिको रङ्गमञ्चमा अहिले एउटा यस्तो दृश्य प्रस्तुत भइरहेको छ, जसको कल्पना केही वर्षअघिसम्म धेरैले गरेका थिएनन्। निर्वाचन २०८२ को परिणामले केवल सिंहदरबारको पुरानो शक्ति संरचना मात्र हल्लाएको छैन, सात दशकदेखि जरा गाडेर बसेको परम्परागत राजनीतिको व्याकरणलाई नै चुनौती दिएको छ।

यो परिवर्तनको केन्द्रमा नयाँ पुस्ताको आकांक्षा, विशेष गरी ‘जेन–जी’ पुस्ताको विद्रोही चेतना देखिए पनि, त्यसलाई संस्थागत रूप दिने मुख्य पात्रका रूपमा Balen Shah र Rabi Lamichhane उभिएका छन्।

निर्वाचन परिणामपछि जनतामा उत्साहको लहर त छ, तर सँगै एउटा गम्भीर प्रश्न पनि उठिरहेको छ—
के यी दुई नेताको सहकार्यले देशलाई स्थिरता र विकासको बाटोमा लैजान सक्छ, वा सत्ताकाङ्क्षा र व्यक्तिगत टकरावले फेरि अर्को अस्थिरताको चक्र सुरु गर्नेछ?

यस्ता शङ्का स्वाभाविक हुन्। तर, परिवर्तनलाई स्वीकार गर्न नसक्ने मानसिकता वा पुरानो राजनीतिक संस्कारको कुण्ठाले पनि कहिलेकाहीँ शङ्कालाई अनावश्यक रूपमा बढाइदिने गर्छ।

किन असफल भए बहुमतका सरकार?

नेपालको संसदीय इतिहासमा “बहुमत” शब्द आफैँमा विडम्बनापूर्ण बनिसकेको छ। २०१५ सालमा Bishweshwar Prasad Koirala नेतृत्वको दुई-तिहाइ सरकारदेखि २०७४ को लगभग दुई-तिहाइ बहुमतसम्म आइपुग्दा कुनै पनि सरकारले आफ्नो पूर्ण कार्यकाल पूरा गर्न सकेन।

जनताले बारम्बार स्थिरता र समृद्धिका लागि मत दिए, तर परिणाम सधैं अस्थिरता, सरकार परिवर्तन र जनमतको अपमानमै सीमित रह्यो।

यी सरकारहरू ढल्नुका पछाडि कुनै बाह्य शक्ति मात्र जिम्मेवार थिएनन्। मुख्य कारण थियो—
पार्टीभित्रको शक्ति संघर्ष, व्यक्तिगत अहंकार र पदको लुछाचुँडी।

राजनीतिमा नीति र सिद्धान्तभन्दा व्यक्ति हावी हुँदा राज्यका संस्थाहरू कमजोर भए। भ्रष्टाचार संस्थागत भयो, कर्मचारीतन्त्र निष्क्रिय बन्यो र जनताले अपेक्षा गरेको सेवा तथा विकासको गति ठप्प भयो।

पुराना दलहरूले जनताप्रति उत्तरदायित्व र राज्य सञ्चालनमा इमानदार इच्छाशक्ति देखाउन सकेनन्। आफ्ना कमजोरी लुकाउन बाह्य शक्तिलाई दोष दिने र त्यसकै आडमा जनतालाई भ्रमित गर्ने पुरानो शैली अब धेरै हदसम्म जनताले चिनिसकेका छन्।

बालेनको उदय र नयाँ राजनीतिक लहर

केही आलोचकहरू अझै पनि Balen Shah लाई अनुभवविहीन, अपरिपक्व वा लोकप्रियताको भरमा आएको व्यक्तिका रूपमा चित्रित गर्ने प्रयास गर्छन्। तर बालेनको राजनीतिक यात्रा आकस्मिक होइन।

पेसाले इन्जिनियर रहेका उनले विभिन्न परियोजनामा व्यवस्थापकीय भूमिका निर्वाह गरिसकेका छन्। Kathmandu Metropolitan City का मेयरका रूपमा उनले देखाएको प्रशासनिक दृढता र प्रणालीसँगको प्रत्यक्ष संघर्षले नै वैकल्पिक राजनीतिको ढोका खोलेको हो।

त्यही साहस र प्रतिमानले नयाँ पुस्तामा राजनीतिप्रति नयाँ भरोसा जगायो। यही वातावरणले Rabi Lamichhane लाई Rastriya Swatantra Party मार्फत देशव्यापी राजनीतिक लहर सिर्जना गर्ने अवसर प्रदान गर्‍यो।

कुनै अर्थमा भन्ने हो भने, वैकल्पिक राजनीतिको आजको स्वरूपमा बालेनको प्रारम्भिक प्रभाव महत्वपूर्ण मानिन्छ।

नयाँ नेतृत्वको ऐतिहासिक क्षण

नेपालको इतिहासमा पहिलो पटक ३५ वर्षको एक युवा कार्यकारी नेतृत्वको सम्भावनामा पुग्नु आफैँमा ऐतिहासिक क्षण हो। यो उमेर ऊर्जा, नवीन सोच र निर्णय क्षमताको सन्तुलित समय मानिन्छ।

तर यससँगै एउटा स्पष्ट मानक पनि आवश्यक छ—
सत्ता स्थायी होइन, जिम्मेवारी हो।

यदि बालेन नेतृत्वमा पुगे भने उनले बढीमा एक वा दुई कार्यकाल मात्र जिम्मेवारी निर्वाह गरेर पुनः आफ्नो पेशागत जीवन—इन्जिनियरिङ, अनुसन्धान, लेखन वा सामाजिक सेवामा फर्कने उदाहरण स्थापित गर्न सक्नुपर्छ। यसले राजनीतिलाई पेशा होइन, सेवा भन्ने नयाँ संस्कार निर्माण गर्न सक्छ।

सहकार्यको आवश्यकता

हाल बालेन र रविबीच सम्भावित शक्ति संघर्षको चर्चा भइरहेको छ। तर यस्ता चर्चा प्रायः अस्थिरताबाट लाभ उठाउने पुराना राजनीतिक संरचनाहरूबाट पनि प्रेरित हुन सक्छन्।

देश निर्माणका लागि यी दुईबीच स्पष्ट भूमिकाविभाजन आवश्यक छ।

• बालेनले कार्यकारी नेतृत्व गर्दै सुशासन, भ्रष्टाचार नियन्त्रण र प्रशासनिक सुधारमा केन्द्रित हुनुपर्छ।

• रविले पार्टी नेतृत्वमार्फत राजनीतिक स्थिरता र संसदीय समर्थन सुनिश्चित गर्नुपर्छ।

यी दुईबीचको विश्वास, समन्वय र हस्तक्षेपमुक्त कार्यशैलीले मात्र नयाँ राजनीतिक अध्याय सफल बनाउन सक्छ।

जनविश्वास जोगाउने चुनौती

आज जनताले बालेन र रविप्रति असाधारण भरोसा देखाएका छन्। यही भरोसा टिकाइराख्नु नै उनीहरूको सबैभन्दा ठूलो परीक्षा हुनेछ।

यदि यो नेतृत्व सफल भयो भने नेपालको राजनीतिक संस्कारमा ठूलो परिवर्तन सम्भव छ। तर असफलता भनेको केवल दुई व्यक्तिको हार मात्र हुनेछैन—यो त परिवर्तनको आशामा बसेका लाखौँ जनताको भरोसा र दशकौँको संघर्षको अपमान हुनेछ।

त्यसैले व्यक्तिगत स्वार्थ र अनावश्यक शङ्काभन्दा माथि उठेर सहकार्यको मार्ग रोज्नु नै समयको माग हो। नयाँ पुस्ताको नेतृत्वलाई सफल बनाउनु केवल नेताहरूको मात्र होइन, सम्पूर्ण समाजको साझा जिम्मेवारी हो।